(na przykładzie Kurczyc nad Słuczą)
Analiza obecności polskiego elementu etnicznego i kulturowego na Wołyniu wymaga precyzyjnego rozróżnienia pojęć, które w dyskursie potocznym bywają używane zamiennie, lecz w badaniach historycznych oznaczają odmienne zjawiska: polskości kulturowej, pochodzenia oraz tożsamości narodowej¹.
Polskość kulturowa
Polskość kulturowa odnosi się do obecności polskich form życia społecznego, instytucji i wzorców kulturowych, niezależnie od struktury narodowościowej ludności zamieszkującej dany obszar². W realiach Wołynia XIX i początku XX wieku jej głównym nośnikiem był dwór ziemiański, stanowiący centrum administracyjne, gospodarcze i towarzyskie majątku.
W Kurczycach istnienie polskiego dworu potwierdzają zarówno źródła kartograficzne (rosyjska mapa wojskowa z lat 1867–1869, tzw. mapa Szuberta), jak i źródła opisowe, w tym Słownik geograficzny Królestwa Polskiego³. Dwór ten funkcjonował jako ośrodek polskiej kultury: posługiwano się w nim językiem polskim, kultywowano katolickie święta, utrzymywano kontakty towarzyskie z innymi rodzinami ziemiańskimi regionu oraz prowadzono edukację domową zgodnie z polskim kanonem literackim i obyczajowym⁴.
Polskość kulturowa miała zatem charakter strukturalny i elitarny: nie wynikała z liczebnej przewagi Polaków, lecz z pozycji społecznej właścicieli ziemskich i ich roli w organizacji życia lokalnego⁵.
Pochodzenie
Pochodzenie należy rozumieć jako genealogiczne i rodzinne zakorzenienie, niezależne od współczesnej identyfikacji narodowej jednostki⁶. W przypadku Wołynia kluczowe znaczenie miały wydarzenia pierwszej połowy XX wieku: rewolucja rosyjska, wojna polsko-bolszewicka, represje sowieckie, a następnie eksterminacja i wysiedlenia ludności polskiej w latach 1943–1946⁷.
W ich wyniku doszło do:
- zerwania ciągłości osadniczej polskich rodzin,
- asymilacji pozostałej ludności,
- świadomego ukrywania polskiego pochodzenia w warunkach państwa sowieckiego⁸.
Dlatego współcześnie w Kurczycach i okolicznych wsiach mogą żyć osoby o polskim lub częściowo polskim pochodzeniu, które jednak nie posiadają już ani języka, ani instytucjonalnych form polskiej kultury. Pochodzenie to bywa zachowane jedynie w przekazach rodzinnych lub szczątkowej pamięci międzypokoleniowej⁹.
Tożsamość narodowa
Tożsamość narodowa oznacza świadome i publiczne utożsamienie się jednostki z określoną wspólnotą narodową, obejmujące język, kulturę, pamięć historyczną oraz poczucie przynależności¹⁰. Na Wołyniu ciągłość polskiej tożsamości narodowej została w znacznym stopniu przerwana po 1945 roku, co było konsekwencją zarówno czystek etnicznych, jak i długotrwałej polityki asymilacyjnej ZSRR¹¹.
Brak instytucji wspierających polskość (kościołów rzymskokatolickich, szkół, organizacji społecznych) sprawił, że nawet osoby o polskim pochodzeniu rzadko mogły lub chciały deklarować polską tożsamość narodową¹². Współczesna obecność Polaków w sensie tożsamościowym ma więc charakter nieliczny i punktowy, zwłaszcza na obszarach wiejskich.
Wnioski
W odniesieniu do Kurczyc zasadne jest stwierdzenie, że:
- polskość kulturowa istniała tu w sposób wyraźny do II wojny światowej, skupiona wokół dworu ziemiańskiego,
- polskie pochodzenie mogło przetrwać w części rodzin mimo zerwania ciągłości osadniczej,
- ciągła polska tożsamość narodowa została w dużej mierze przerwana przez wydarzenia XX wieku.
Takie rozróżnienie pozwala uniknąć uproszczeń i anachronizmów, a jednocześnie umożliwia rzetelne opisanie polskiego dziedzictwa Wołynia jako zjawiska historycznego, a nie wyłącznie demograficznego.
Przypisy
- Por. A. Walicki, Naród, nacjonalizm, patriotyzm, Kraków 2009.
- J. Kłoczowski, Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej, Warszawa 2003.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV–VI, Warszawa 1883–1886.
- D. Beauvois, Trójkąt ukraiński. Szlachta, carat i lud na Wołyniu, Podolu i Kijowszczyźnie, Lublin 2005.
- T. Snyder, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białoruś 1569–1999, Kraków 2009.
- E. Hobsbawm, Narody i nacjonalizm po 1780 roku, Warszawa 2010.
- G. Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, Kraków 2011.
- J. Gross, Rewolucja z zagranicy, Kraków 2011.
- K. Kersten, Polacy, Żydzi, Ukraińcy. Stosunki narodowościowe na Kresach, Warszawa 1992.
- B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone, Kraków 1997.
- N. Davies, Boże igrzysko, t. II, Kraków 2006.
- A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 2005.
